🌍 Vật Lý 6

Kiến thức trọng tâm

• Đơn vị đo chiều dài trong hệ SI: mét (m).
• Quy đổi: 1 km = 1000 m; 1 m = 10 dm = 100 cm = 1000 mm.
• Dụng cụ: thước kẻ, thước cuộn, thước dây.
• Giới hạn đo (GHĐ): giá trị lớn nhất ghi trên thước.
• Độ chia nhỏ nhất (ĐCNN): độ dài giữa hai vạch chia liên tiếp.
• Đặt thước dọc theo vật cần đo, một đầu trùng vạch 0, mắt nhìn vuông góc.

Kiến thức trọng tâm

• Khối lượng chỉ lượng chất tạo nên vật. Đơn vị SI: kilôgam (kg).
• Quy đổi: 1 tấn = 1000 kg; 1 kg = 1000 g; 1 g = 1000 mg.
• Dụng cụ: cân đồng hồ, cân điện tử, cân đĩa.
• Cân điện tử: đặt vật lên đĩa → đọc số trên màn hình.
• Cân đĩa: đặt vật lên 1 đĩa, đặt quả cân lên đĩa kia cho cân thăng bằng → tổng quả cân = khối lượng vật.

Kiến thức trọng tâm

• Đơn vị SI: giây (s). Quy đổi: 1 phút = 60 s; 1 giờ = 3600 s.
• Dụng cụ: đồng hồ bấm giây (stopwatch), đồng hồ treo tường, đồng hồ cát.
• Đồng hồ bấm giây: bấm Start → bấm Stop → đọc kết quả.
• Đo nhiều lần, lấy trung bình để giảm sai số.

Kiến thức trọng tâm

• Nhiệt độ cho biết mức nóng lạnh của vật.
• Đơn vị: °C (Celsius), °F (Fahrenheit), K (Kelvin).
• Quy đổi: °F = 1,8 × °C + 32; K = °C + 273.
• Nhiệt kế y tế: 35°C – 42°C. Nhiệt kế rượu: −20°C đến 50°C.
• Cách đo: nhúng bầu nhiệt kế vào chất cần đo, chờ ổn định, đọc kết quả.

Kiến thức trọng tâm

• Lực là tác dụng của vật này lên vật khác (đẩy, kéo, nâng, hút…).
• Lực có thể làm vật biến dạng hoặc thay đổi chuyển động.
• Lực là đại lượng véc-tơ: có phương, chiều và độ lớn.
• Đơn vị: niutơn (N).
• Lực tiếp xúc: hai vật tiếp xúc nhau (đẩy, kéo). Lực không tiếp xúc: không cần chạm (lực hấp dẫn, lực từ).

Kiến thức trọng tâm

• Lực được biểu diễn bằng mũi tên:
• Gốc: điểm đặt lực.
• Phương và chiều: phương và chiều của lực.
• Độ dài: tỉ lệ với độ lớn của lực (theo tỉ xích).
• Ví dụ: tỉ xích 1 cm ứng với 5 N → lực 15 N vẽ mũi tên dài 3 cm.

Kiến thức trọng tâm

• Lò xo bị kéo dãn hoặc nén lại → phát sinh lực đàn hồi.
• Độ biến dạng càng lớn → lực đàn hồi càng lớn.
• Lực kế: dụng cụ đo lực, dựa trên biến dạng của lò xo.
• Cách dùng lực kế: điều chỉnh kim về 0, móc vật cần đo, đọc số trên lực kế.

Kiến thức trọng tâm

• Trọng lực: lực hút của Trái Đất tác dụng lên vật. Phương thẳng đứng, chiều hướng xuống.
• Trọng lượng (P): độ lớn của trọng lực.
• Mọi vật có khối lượng đều hút nhau → lực hấp dẫn.

P (N), m (kg). Vật 1 kg có trọng lượng ≈ 10 N.

Kiến thức trọng tâm

• Lực ma sát trượt: xuất hiện khi vật trượt trên bề mặt vật khác. Ngược chiều chuyển động.
• Lực ma sát lăn: xuất hiện khi vật lăn. Nhỏ hơn ma sát trượt nhiều.
• Lực ma sát nghỉ: giữ vật đứng yên khi có lực tác dụng nhưng chưa đủ lớn.
• Ma sát có lợi: phanh xe, cầm nắm đồ vật. Có hại: mòn máy, giảm tốc.
• Tăng ma sát: tăng nhám bề mặt. Giảm ma sát: bôi trơn, dùng ổ bi.

Kiến thức trọng tâm

• Vật chuyển động trong nước (hoặc không khí) chịu lực cản (lực ma sát nhớt).
• Lực cản có phương ngược chiều chuyển động.
• Lực cản phụ thuộc: tốc độ, hình dạng vật, diện tích tiếp xúc, độ nhớt chất lỏng.
• Ứng dụng: hình dạng khí động học giảm lực cản (tàu ngầm, máy bay, xe đua).

Kiến thức trọng tâm

• Năng lượng là khả năng thực hiện công hoặc làm nóng vật.
• Đơn vị: jun (J). 1 kJ = 1000 J.
• Năng lượng có thể truyền từ vật này sang vật khác (ví dụ: gõ búa → đinh di chuyển).
• Vật có năng lượng càng lớn thì có khả năng thực hiện công càng lớn.

Kiến thức trọng tâm

• Động năng: năng lượng của vật đang chuyển động. Vật càng nặng, tốc độ càng lớn → động năng càng lớn.
• Thế năng hấp dẫn: năng lượng của vật ở trên cao. Càng cao → thế năng càng lớn.
• Thế năng đàn hồi: năng lượng của lò xo bị biến dạng.
• Nhiệt năng: năng lượng liên quan đến nhiệt độ.
• Ngoài ra: năng lượng ánh sáng, năng lượng âm thanh, năng lượng điện, năng lượng hoá học, năng lượng hạt nhân.

Kiến thức trọng tâm

• Năng lượng có thể chuyển từ dạng này sang dạng khác.
• Ví dụ: Bóng đèn: điện → ánh sáng + nhiệt. Pin: hoá học → điện. Quang hợp: ánh sáng → hoá học.
• Quả bóng rơi: thế năng → động năng. Nảy lên: động năng → thế năng.
• Định luật bảo toàn năng lượng: năng lượng không tự sinh ra hoặc tự mất đi, chỉ chuyển từ dạng này sang dạng khác.

Kiến thức trọng tâm

• Khi chuyển hoá năng lượng, luôn có một phần bị "hao phí" (không có ích).
• Ví dụ: đèn sợi đốt – chỉ ~5% thành ánh sáng, 95% thành nhiệt (hao phí).
• Đèn LED: ~40% thành ánh sáng → hiệu quả hơn.
• Không có thiết bị nào chuyển hoá năng lượng 100% thành dạng có ích.

Kiến thức trọng tâm

• Năng lượng không tái tạo: than đá, dầu mỏ, khí tự nhiên → có hạn, gây ô nhiễm.
• Năng lượng tái tạo: được bổ sung liên tục từ tự nhiên, ít ô nhiễm.
• Các nguồn tái tạo: năng lượng Mặt Trời, gió, nước, địa nhiệt, sinh khối.
• Pin mặt trời: ánh sáng → điện. Tuabin gió: gió → điện. Thuỷ điện: nước → điện.

Kiến thức trọng tâm

• Tiết kiệm năng lượng = giảm năng lượng hao phí, sử dụng hiệu quả hơn.
• Biện pháp: tắt thiết bị khi không dùng, dùng đèn LED, dùng thiết bị tiết kiệm điện.
• Sử dụng phương tiện giao thông công cộng, đi bộ, xe đạp.
• Thiết kế nhà cửa tận dụng ánh sáng và gió tự nhiên.
• Nhãn năng lượng trên thiết bị: từ 1 sao (tốn) đến 5 sao (tiết kiệm nhất).

Kiến thức trọng tâm

• Mặt Trời mọc ở hướng Đông, lặn ở hướng Tây (chuyển động biểu kiến).
• Thực tế Trái Đất quay quanh trục → ta thấy Mặt Trời "di chuyển".
• Thiên thể: các vật thể tự nhiên trong vũ trụ (sao, hành tinh, vệ tinh, tiểu hành tinh, sao chổi).
• Sao: tự phát sáng (Mặt Trời là một ngôi sao). Hành tinh: quay quanh sao, không tự phát sáng.

Kiến thức trọng tâm

• Mặt Trăng là vệ tinh tự nhiên của Trái Đất.
• Mặt Trăng quay quanh Trái Đất với chu kỳ ≈ 29,5 ngày (tháng âm lịch).
• Mặt Trăng không tự phát sáng, nhận ánh sáng từ Mặt Trời → ta thấy các pha.
• Các pha: trăng non (mồng 1) → trăng lưỡi liềm → bán nguyệt → trăng tròn (rằm) → khuyết dần.

Kiến thức trọng tâm

• Hệ Mặt Trời gồm: Mặt Trời (ngôi sao trung tâm) + 8 hành tinh + vệ tinh + tiểu hành tinh + sao chổi.
• Thứ tự 8 hành tinh (từ gần đến xa): Thuỷ tinh, Kim tinh, Trái Đất, Hoả tinh, Mộc tinh, Thổ tinh, Thiên Vương tinh, Hải Vương tinh.
• Nhóm hành tinh đá (4 trong): nhỏ, bề mặt rắn. Nhóm hành tinh khí (4 ngoài): lớn, chủ yếu là khí.
• Trái Đất ở vị trí thứ 3, là hành tinh duy nhất có sự sống.

Kiến thức trọng tâm

• Ngân Hà (Milky Way): thiên hà chứa Hệ Mặt Trời của chúng ta.
• Ngân Hà có hình xoắn ốc, chứa khoảng 200–400 tỉ ngôi sao.
• Đường kính ≈ 100 000 năm ánh sáng.
• Hệ Mặt Trời nằm ở rìa một nhánh xoắn, cách tâm ≈ 26 000 năm ánh sáng.
• Vũ trụ: tập hợp tất cả các thiên hà, không gian, thời gian, vật chất và năng lượng.