🔭 Vật Lý 9

Kiến thức trọng tâm

1. Động năng

• Động năng là năng lượng vật có được do chuyển động.
• Động năng tỉ lệ thuận với khối lượng và bình phương tốc độ.

W_đ (J), m (kg), v (m/s).

2. Thế năng trọng trường

• Thế năng trọng trường là năng lượng vật có được do ở trên cao so với mốc.

W_t (J), m (kg), h (m) – độ cao so với mốc.

• Khi tốc độ tăng 2 lần → động năng tăng 4 lần.
• Khi khối lượng tăng 2 lần → động năng tăng 2 lần.

Kiến thức trọng tâm

• Cơ năng = Động năng + Thế năng trọng trường.

• Định luật bảo toàn cơ năng: Khi bỏ qua lực cản, cơ năng không đổi.
• Vật rơi: thế năng giảm → động năng tăng (và ngược lại khi đi lên).
• Trong thực tế, do ma sát → cơ năng giảm dần, chuyển hoá thành nhiệt năng.

Kiến thức trọng tâm

1. Công cơ học

• Khi lực F tác dụng làm vật dịch chuyển quãng đường s theo hướng lực → lực thực hiện công.

A (J), F (N), s (m). Công của trọng lực: A = P × h = 10mh.

2. Công suất

• Công suất đặc trưng cho tốc độ thực hiện công.

𝒫 (W), A (J), t (s), v (m/s).

1 kW = 1000 W; 1 HP ≈ 746 W; 1 kWh = 3,6 × 10⁶ J.

Kiến thức trọng tâm

• Khúc xạ: hiện tượng tia sáng bị lệch phương khi truyền xiên góc qua mặt phân cách hai môi trường.
• Tia tới, tia khúc xạ, pháp tuyến nằm trong cùng một mặt phẳng.
• Ánh sáng từ không khí → thuỷ tinh (nước): tia khúc xạ lệch gần pháp tuyến hơn (góc khúc xạ < góc tới).
• Ánh sáng từ thuỷ tinh (nước) → không khí: tia khúc xạ lệch xa pháp tuyến hơn (góc khúc xạ > góc tới).
• Định luật Snell: n₁ sin i = n₂ sin r. Chiết suất nước ≈ 1,33; thuỷ tinh ≈ 1,5.

Kiến thức trọng tâm

• Khi ánh sáng truyền từ môi trường chiết quang hơn sang kém chiết quang hơn (thuỷ tinh → không khí), nếu góc tới ≥ góc giới hạn → phản xạ toàn phần.
• Góc giới hạn: sin i_gh = n₂/n₁ (n₂ < n₁).
• Thuỷ tinh (n=1,5) → không khí: i_gh ≈ 42°.
• Ứng dụng: cáp quang (truyền thông tin bằng ánh sáng), lăng kính phản xạ toàn phần.

Kiến thức trọng tâm

• Lăng kính: khối chất trong suốt hình lăng trụ tam giác.
• Tia sáng qua lăng kính bị lệch về phía đáy (khúc xạ 2 lần).
• Tán sắc ánh sáng: ánh sáng trắng qua lăng kính → tách thành dải 7 màu (đỏ, cam, vàng, lục, lam, chàm, tím).
• Màu tím lệch nhiều nhất, đỏ lệch ít nhất.
• Ứng dụng: quang phổ kế, cầu vồng.

Kiến thức trọng tâm

1. Thấu kính hội tụ

• Rìa mỏng hơn giữa. Chùm sáng song song → hội tụ tại tiêu điểm F.
• Tiêu cự f: khoảng cách từ quang tâm O đến tiêu điểm F.

2. Thấu kính phân kỳ

• Rìa dày hơn giữa. Chùm sáng song song → phân kỳ.
• Tiêu điểm F ảo (nằm cùng phía tia tới).

3. Công thức thấu kính

f: tiêu cự; d: khoảng cách vật đến thấu kính; d': khoảng cách ảnh.

Kiến thức trọng tâm

• Phương pháp: dùng vật sáng (nến), thấu kính hội tụ, màn hứng ảnh.
• Dịch chuyển màn cho đến khi thu được ảnh rõ nét trên màn.
• Đo d (vật đến TK) và d' (màn đến TK).
• Tính: f = d × d' / (d + d').
• Đo nhiều lần, lấy trung bình.

Kiến thức trọng tâm

• Kính lúp: thấu kính hội tụ có tiêu cự ngắn (vài cm), dùng để quan sát vật nhỏ.
• Đặt vật trong khoảng tiêu cự → ảnh ảo, cùng chiều, lớn hơn vật.

G (lần), f (cm). Kính lúp có f = 5 cm → G = 5×.

• Bài tập tổng hợp: áp dụng 1/f = 1/d + 1/d' và k = d'/d.

Kiến thức trọng tâm

• Điện trở (R): đại lượng đặc trưng cho khả năng cản trở dòng điện. Đơn vị: Ω (ôm).
• 1 kΩ = 1000 Ω; 1 MΩ = 10⁶ Ω.

Định luật Ohm:

I (A): cường độ dòng điện; U (V): hiệu điện thế; R (Ω): điện trở.

• Điện trở dây dẫn: R = ρ × l / S (ρ: điện trở suất, l: chiều dài, S: tiết diện).

Kiến thức trọng tâm

1. Mạch nối tiếp

• I = I₁ = I₂; U = U₁ + U₂.
• R_tđ = R₁ + R₂.

2. Mạch song song

• U = U₁ = U₂; I = I₁ + I₂.
• 1/R_tđ = 1/R₁ + 1/R₂ → R_tđ = R₁R₂/(R₁+R₂).

Kiến thức trọng tâm

1. Công suất điện

P (W), U (V), I (A), R (Ω).

2. Điện năng tiêu thụ

A (J hoặc Wh), t (s hoặc h).

1 kWh = 3 600 000 J. Số điện = P (kW) × t (h).

3. Định luật Joule–Lenz

Nhiệt lượng toả ra trên dây dẫn có điện trở R.

Kiến thức trọng tâm

• Khi số đường sức từ xuyên qua cuộn dây biến thiên → xuất hiện dòng điện cảm ứng (hiện tượng cảm ứng điện từ).
• Cách tạo: di chuyển nam châm lại gần/ra xa cuộn dây, hoặc quay cuộn dây trong từ trường.
• Dòng điện xoay chiều (AC): dòng điện đổi chiều liên tục theo chu kỳ.
• Nguyên tắc: cho cuộn dây quay trong từ trường → dòng điện đổi chiều mỗi nửa vòng quay.
• Tần số f = 50 Hz (Việt Nam) → đổi chiều 100 lần/giây.

Kiến thức trọng tâm

• Dòng AC có tác dụng nhiệt, quang, từ giống dòng DC.
• Khác biệt: dòng AC có thể biến đổi hiệu điện thế nhờ máy biến áp.
• Máy biến áp: gồm lõi sắt và 2 cuộn dây.

N₁: số vòng cuộn sơ cấp; N₂: số vòng cuộn thứ cấp.

• N₂ > N₁ → tăng áp (U₂ > U₁). N₂ < N₁ → hạ áp.
• Truyền tải điện: tăng U → giảm hao phí nhiệt trên đường dây (P_hp = RI² = RP²/U²).

Kiến thức trọng tâm

• Năng lượng hoá thạch: năng lượng từ than đá, dầu mỏ, khí tự nhiên – hình thành hàng triệu năm.
• Đốt nhiên liệu hoá thạch → nhiệt năng → điện năng (nhà máy nhiệt điện).
• Ưu điểm: cung cấp năng lượng lớn, công nghệ phát triển.
• Nhược điểm: có hạn (không tái tạo), gây ô nhiễm (CO₂, bụi, SO₂), biến đổi khí hậu.
• Vòng năng lượng trên Trái Đất: Mặt Trời → quang hợp → sinh vật → nhiên liệu hoá thạch → năng lượng sử dụng.

Kiến thức trọng tâm

• Năng lượng Mặt Trời: pin mặt trời (quang điện), máy nước nóng năng lượng mặt trời.
• Năng lượng gió: tuabin gió → điện. Phụ thuộc tốc độ gió.
• Thuỷ điện: nước từ đập cao → quay tuabin → điện.
• Năng lượng địa nhiệt: nhiệt từ lòng Trái Đất.
• Năng lượng sinh khối: từ chất thải hữu cơ, gỗ, phụ phẩm nông nghiệp → khí sinh học (biogas).
• Ưu điểm chung: bền vững, ít ô nhiễm. Nhược điểm: phụ thuộc thời tiết, chi phí đầu tư lớn.